Odds Oranı, Rölatif Risk ve Number Needed to Treat (NNT)

Randomize kontrollü bir çalışmalarda (RCT) genellikle “evet-hayır” şeklinde dikotom (iki seçenekli) sonlanım ölçütleri değerlendirilir (ex-sağ, hasta-sağlam, DM var-yok). Araştırma esnasında da bu hedef sonlanımın geliştiği ve gelişmediği hastaların hem tedavi hem de kontrol gruplarındaki oranları karşılaştırılır. Bu tip çalışmaların sununda genelde 2×2 gözlü tablolarla sunulur.

Örneğin, tedavi grubundaki hastaların %15’inin, kontrol grubundakilerin ise %20’sinin olumsuz şekilde sonlanıma ulaştığı (komplikasyon geliştiği ya da mesela öldüğü) Tablo 1’de 2×2 tablosu verilen bir çalışmayı değerlendirelim:

Tablo I. Örnek randomize kontrollü çalışmanın sonunda gerçekleşen olay sayıları

 

  • Deney grubunda (tedavi grubu) olay (ölüm) gerçekleşme hızı [Experimental Event Rate = EER] : 15/(15+85)= % 15
  • Kontrol grubunda (tedavi grubu) olay (ölüm) gerçekleşme hızı [Control Event Rate = CER] : 20/(20+80)= % 20

Bu iki oran arasındaki fark, verdiğimiz deneysel tedavinin kontrol grubundaki ölüm oranını ne kadar azalttığıdır. Örnek üzerinden gidersek, EER %15 (tedavi grubunda 100 hastadan 15’i ölmüş) CER %20 (kontrol grubundan da 100 hastadan 20’si ölmüş) iken tedavinin %20 olan ölüm oranını %5 azaltarak %15’e indirdiğini belirtebiliriz. İki oran arasındaki net farka mutlak risk azalması [Absolute Risk Reduction = ARR] adı verilir:

  • Mutlak Risk Azalması [Absolute Risk Reduction = ARR] : CER – EER = %20 – %15 = %5

Tedavinin etkinliğini bildirirken kullandığımız bir diğer terim Rölatif Risk ya da Risk Oranı’dır. Deneysel tedavi verilen hastaların ölüm riskinin (EER) kontrol grubundaki hastaların ölüm riskine (CER) oranı olarak ifade edilir. Örneğimize göre,

  • Rölatif Risk [Relative Risk = RR] : EER / CER = %15 / %20 = 0,75

Yani tedavi grubundaki hastalarda görülen ölüm riski (oranı) kontrol grubunun %75’i kadardır.

Bu tip dikotom sonuçlar bildirilirken en çok kullanılan yol ise rölatif riskin bir başka şekilde ifadesi olan Rölatif Risk Azalması değerinin belirtilmesidir (Relative Risk Reduction = RRR). Kontrol grubunda olsaydı ölecek olan hastaların %25’i tedavi alırsa ölmeyecektir.

  • Rölatif Risk Azalması [Relative Risk Reduction = RRR] : 1 – RR = 1 – 0,75 = 0,25

Buna göre kontrol grubunda olsaydı ölecek olan hastaların %25’i tedavi alırsa ölmeyecektir.

Bu ifadelerin elle tutulur bir gerçeğe dönüştürülmesi ihtiyacıyla tedavi edilmesi gereken sayı (Number Needed to Treat = NNT) terimi tanımlanmıştır. Net risk azalmasının tersi olan bu tam sayı gündelik pratikte algılanabilir bir ölçektir. Çalışmadan belirtilen tedavi süresi boyunca gelişebilecek kötü sonlanım sayısını (olay, ölüm vb.) 1 tane azaltabilmek için kaç hastaya deneysel tedavinin uygulanması gerektiğini gösterir.

  • Tedavi Edilmesi İçin Gereken Sayı [Number Needed to Treat = NNR] : 1/ARR = 1 / (5/100) = 20

Bir önceki paragrafta yer alan örnekten devam edersek ARR %5 olduğuna göre NNT 20 olarak hesaplanır. Bu sayı, tedavi verilmediği takdirde ölecek olan 1 hastanın yaşayabilmesi için 20 hastaya tedavi verilmelidir anlamına gelir!

 

Çalışmaların bazılarında yazarlar riskleri vermeyi tercih ederken diğerlerinde Odds Oranı (Odds Ratio = OR) kullanıldığını göreceksiniz. Genelde olgu kontrol (vaka-kontrol) çalışmalarında Odds Ratio (OR) hesaplanırken, kohort türü çalışmalarda Rölatif Risk (RR) ile sunulur.

  •  Odds Oranı [Odds Ratio = OR]: Tedavi grubunda ölüm orantısı / Kontrol grubunda ölüm orantısı = (15/85) / (20/80) = 0,7

Yani tedavi grubunda ölüm oddsu 15:85 ya da 3:17’dir. Ölen her 3 kişiye karşılık 17 kişi yaşamış, 20 kişiden 3’ü ölmüş veya 20 kişiden 17’si yaşamıştır. Kontrol grubunda ölüm oddsu 20:80 veya 1:4’tür. Ölen her 1 kişiye karşılık 4 kişi yaşamış, 5 kişiden 1’ü ölmüş veya 5 kişiden 4’ü yaşamıştır. Eğer odds oranı 1 ise tedavinin kontrol grubuna göre farklı bir olasılığa sahip olmadığını söyleyebiliriz. Eğer odds oranı 1’in üstündeyse odds oranına bakılan olay ya da sonlanım tedavi ile artmakta, altındaysa azalmaktadır.

OR, maruziyete bağlı birbirini tamamlayan sonlanımınların yönüne göre birbirinin tersi değerler alır. Mortalite için bakılan OR 0,7 ise sağkalım için aynı çalışmada OR 1/ (0,7) = 1,42’dir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir